bagall kk.
[skilgr.] Biskupsstafur, kirkjusiðalegt hefðartákn biskups eða ábóta, notað við kirkjulegar athafnir.
[skýr.] Baglar voru gjarnan ríkulega skreyttir. Tá-baglar nefnast baglar með T-laga handfangi. Aðeins einn slíkur hefur varðveist á Norðurlöndum svo vitað sé og fannst á Þingvöllum árið 1957. Hann ber einkenni Hringaríkisstíls og hefur því verið talinn frá 11. öld.
[enska] crozier
báshella kv.
[sh.] besla, byrsla
[skilgr.] Stór hella, reist upp á rönd og notuð sem skilrúm milli bása í fjósi.
[enska] stall division slab
bátferja hk.
[skilgr.] Staður þar sem fólk var flutt yfir vatnsfall á báti að jafnaði.
[enska] boat ferry
bátkuml kv.
[sh.] bátgröf
[skilgr.] Kuml þar sem hinn látni hefur verið lagður í bát.
[skýr.] Nokkur bátkuml eru þekkt á Íslandi, þeirra þekktast vafalaust Kaldárhöfðakumlið. Viður varðveitist illa í íslenskri mold og hefur því aldrei fundist heillegur bátur, yfirleitt aðeins rónaglar og e.t.v. bátsfar í jarðveginum.
[enska] boat grave
beinprjónn kk.
[skilgr.] Prjónn, gerður úr beini eða hugsanlega horni eða rostungstönn.
[skýr.] Beinprjónar eru meðal algengra fornleifafunda frá víkingaöld. Þeir eru oft taldir hafa verið klæðaprjónar, þ.e. til að halda saman flík en auðvitað er ekki víst að þeir hafi allir þjónað sama tilgangi. Oft eru þeir um eða yfir 10 cm langir, gjarnan með útskornum haus.
[enska] bone pin
beisli hk.
[skilgr.] Samheiti yfir búnað sem settur er á höfuð hests til að stjórna honum: höfuðleður, mél og taum.
[dæmi] Talað er um að leggja beisli við hest eða beisla hest.
[enska] bridle
beislisstangir kv. ft.
[sh.] stangamél, beisliskjálkar
[skilgr.] Beislismél með stöngum, oftast úr kopar eða járni, sem ganga lóðrétt niður frá kjaftvikum hestsins þegar ekki er átak á þeim og er taumurinn festur í enda stanganna. Oft eru stangirnar ríkulega skreyttar. Beisli með beislisstöngum nefnast stangabeisli eða kjálkabeisli.
[skýr.] Elstu jarðfundin mél á Íslandi eru öll hringamél en beislisstangir komu síðar til sögunnar. Öruggar heimildir eru til um stangamél á 16. og 17. öld. Þórður Tómasson hefur bent á að hornmélabeisli, sem eru verðmetin í Búalögum, hljóti að hafa verið stangabeisli, enda hefðu kjaftmél úr hornbeini tuggist upp og eyðst á skömmum tíma.
[enska] shank bit
beit kv.
[skilgr.] Hugtak sem haft er um hvers konar málmstykki sem fest eru á aðra hluti til skrauts eða nota, t.d. plötur og skildi sem fest eru á reiðtygi og skreytingar á drykkjarhornum.
[skýr.] Upphaflega var orðið haft um málmbryddingar á hlutum úr öðrum efnum en Kristján Eldjárn færði merkinguna út. ÁNorðurlandamálum er notað hugtakið „beslag“.
beitarhús hk.
[skilgr.] Fjárhús utan túns, oft fjarri bæ, sem miðar að því að nýta útbeit eða fjörubeit. [skýr.] Hugtakið er oft notað í ft. og var talað um „að hafa fé á beitarhúsum“. Annað hugtak sem stundum er notað yfir beitarhús er „hagahús“.
[enska] sheephouse in the outfield
Berdalsgerð kv.
[sh.] Berdalsstíll
[skilgr.] Sérstök gerð af kúptum nælum, afbrigði Ásubergsstíls. Helsta einkenni Berdalsgerðar er annars vegar hryggur sem liggur lóðrétt eftir kúpta fleti nælunnar og skiptir henni í tvennt og hins vegar nokkur pör af hnöppum eða upphleyptum kringlum sem samsvara augum, bógum og lærleggjum skepnu.
[skýr.] Gerðin er vesturnorræn og var algeng í Noregi og Danmörku. Talið er að Berdalsgerð hafi verið notuð töluvert fram á síðari hluta 9. aldar. Á Íslandi hafa fundist tvær kúptar nælur af Berdalsgerð, í Skógum í Flókadal.
[enska] Berdal style
besla kv.
sjá báshella
bitill
sjá mél
bjalla kv.
[skilgr.] Bjalla er gripur sem klingir í, oftast úr kopar eða koparblöndu, samsett úr tveimur meginhlutum sem eru klukka og kólfur sem hangir innan í henni.
[skýr.] Bjöllur hafa fundist í þremur kumlum á Íslandi: Á Brú, í Vatnsdal og á Kornsá. Allar fundust þær með sörvistölum og því talið að þær hafi verið bornar í festi um hálsinn. Sumir hafa talið freistandi að telja bjöllur til helgigripa af írskum uppruna, ekki síst vegna frásagnar Íslendingabókar um að papar hafi skilið eftir sig bjöllur og bagla hér á landi.
[enska] bell
björgunaruppgröftur kk.
[skilgr.] Uppgröftur á fornleifum sem eru í hættu, annaðhvort vegna framkvæmda (t.d. vegagerðar eða húsbygginga) eða náttúruafla (t.d. sjávarrofs).
[skýr.] Björgunaruppgreftir eru mjög algengir í stórborgum erlendis og þeim fer fjölgandi hérlendis. Stærsti íslenski björgunaruppgröfturinn fram að þessu er uppgröfturinn á Stóru-Borg undir Eyjafjöllum en þar ógnaði vatnsrof bæjarhól.
[enska] rescue excavation, development led excavation
blágrýti hk.
[skilgr.] Ein algengasta bergtegund á Íslandi, um 90% berggrunnsins, dökkgrá að lit. Blágrýti er dekkra en grágrýti vegna þess að það er dulkornótt, þ.e. kristallarnir sjást ekki með berum augum.
[skýr.] Blágrýti var algengt hleðslugrjót.
[enska] basalt
blástursgjall hk.
[skilgr.] Úrgangur sem til fellur þegar járn er unnið úr mýrarauða með rauðablæstri. [skýr.] Yfirborð blástursgjalls er dálítið gárað, oft nokkuð dökkt og gljáandi, ekki óáþekkt því, sem gerist um yfirborð hrauns, sem storknað hefur á hægu rennsli. Blástursgjallsstykki eru misjafnlega þykk, líkast til sjaldan meira en 6-10 cm, oftast dálítið holótt og líkjast því hraunsteini, en eru yfirleitt langtum þyngri í sér. Stundum má sjá í gjallinu leifar af viðarkolum. Blástursgjall inniheldur ýmis steinefni sem hafa lægra bræðslumark en járn. Yfirleitt finnst blástursgjall í meira magni en smíðagjall. [enska] smelting slag
blástursjárn hk.
[skilgr.] Frumafurð járnvinnslu með rauðablæstri, unnið úr mýrarauða.
[skýr.] Blástursjárn er fremur óhreint en væri það hitað og hamrað fékkst ágætis smíðajárn. Úrgangurinn nefndist blástursgjall.
[enska] smelting iron
blótkelda kv. (fornfræði)
[skilgr.] Kelda þar sem mönnum var fórnað í heiðni skv. fornum sögum.
[skýr.] Minnst er á blótkeldu í Kjalnesinga sögu þar sem sagt er frá blótsiðum Þorgríms á Hofi: „En mönnum er þeir blótuðu skyldi steypa ofan í fen það er úti var hjá dyrunum. Það kölluðu þeir Blótkeldu.“
[enska] well of sacrifice
blý hk.
[skilgr.] Bláhvítur, mjúkur málmur (Pb) með háan atómmassa.
[skýr.] Blý bráðnar við um 327°C. Blý var t.d. notað í met.
[enska] lead
bókarspennsli
[skilgr.] Spenna til að hafa utan um bók til að halda henni saman og krækja hana aftur.
[skýr.] Bókarspennsli voru oft úr látúni og gjarnan skreytt. Oftast hafa þau verið fest við leður- eða skinnólar sem vafið var um bókina.
[enska] book clasp
brennisteinn kk.
[skilgr.] Frumefni (S), gul skán eða útfelling sem myndast víða á háhitasvæðum. Brennisteinn bráðnar við 110°C.
[skýr.] Brennisteinn var útflutningsvara á Íslandi frá 14. öld og fram á þá 16. og jafnvel lengur. Hann var notaður í byssupúður. Miklar brennisteinsnámur voru t.d. í Námaskarði og í Krýsuvík.
[enska] sulphur
brennisteinsnáma kv.
[skilgr.] Náma þar sem brennisteinn hefur verið tekinn.
[skýr.] Brennisteinsnámur voru á nokkrum háhitasvæðum á Íslandi, t.d. í Námaskarði og Krýsuvík.
[enska] sulphur mine
brons hk.
[skilgr.] Málmblanda, um 90 % af kopar á móti 10 % af tini.
[skýr.] Brons hefur lægra bræðslumark en hreinn kopar auk þess sem það er harðara. Brons var mikið notað í ýmsa gripi, aðallega skrautmuni.
[enska] bronze
brot hk.
[skilgr.] Eitthvað sem ekki er heilt.
[skýr.] Hugtakið er notað um bæði mannvirki (t.d. veggjarbrot) og gripi.
[enska] fragment
brunakuml hk.
[sh.] brunagröf
[skilgr.] Kuml þar sem líkið hefur verið brennt fyrir greftrun.
[skýr.] Ekki hefur fundist staðfest brunakuml á Íslandi.
[enska] cremation burial
brunnhús hk.
[skilgr.] Hús eða kofi sem hefur verið byggður annaðhvort yfir brunn eða læk. [enska] well house
brunnur kk.
[skilgr.] Manngerð hola eða gryfja sem grunn- eða lindarvatn safnast í, oft styrkt að innan með hleðslu.
[enska] well
brúnkol
sjá surtarbrandur
brýni hk.
[skilgr.] Áhald, notað til að skerpa eggvopn og áhöld með egg.
[skýr.] Íslensk brýni voru öldum saman gerð úr innfluttu flögubergi, enda talið að ekkert gott brýnslugrjót finnist í íslenskri náttúru. Þó er vitað um a.m.k. einn stað þar sem sagt er að menn hafi sótt efni í brýni, Brýnisberg við Sauðanesvita. Ekki er þó vitað um gæði grjótsins. Brýni finnast jafnt í kumlum sem ungum bæjarrústum. Kumlfundnum brýnum er skipt í tvo flokka, lítil brýni með gati og stór brýni.
[enska] whetstone
búð kv.
[skilgr.] Samheiti yfir mannvirki með hlöðnum veggjum sem búið var í tímabundið á þing- og verslunarstöðum eða í veri (sjá verbúð).
[skýr.] Oft hafa búðir verið þaklausar en þó ekki alltaf. Oftast hefur sennilega verið tjaldað yfir búðir meðan hafst var við í þeim.
[enska] booth
byggingarefni hk.
[skilgr.] Hvert það efni sem byggingar eru gerðar úr.
[skýr.] Á Íslandi var algengasta byggingarefnið torf og grjót en einnig viður, bæði rekaviður, birkiraftar og innflutt tré.
[enska] building material
byrgi hk.
[skilgr.] Samheiti fyrir ýmiss konar mannvirki sem ekki hafa þak eða stoðgrind, hlaðin úr torfi og/eða grjóti.
[skýr.] Byrgi getur t.d. verið herslubyrgi, fjárbyrgi eða smalabyrgi. Byrgi eru oft borghlaðin og stundum topphlaðin.
bæjarhóll kk.
[skilgr.] Hóll sem myndast úr upphlöðnum byggingarefnum, gólf- og sorplögum þar sem bær hefur staðið um lengri tíma, jafnvel aldaraðir.
[skýr.] Bæjarhólar eru meðal mikilvægustu minjastaða. Þeir geta orðið nokkurra metra þykkir.
[enska] farm mound
bæjarstæði hk.
[skilgr.] Staður þar sem bær stendur eða hefur staðið.
[skýr.] Á sumum bæjarstæðum myndast bæjarhólar.
[enska] farm site
bær kk.
[skilgr.] Samheiti yfir híbýli manna þar sem hafst var við að staðaldri og búskapur stundaður.
[enska] farm
bökunarhella kv.
[skilgr.] Hella úr flögubergi, notuð til að baka brauð á
[enska] baking stone
börkur kk.
[skilgr.] Ysta lag á tré eða greinum
[skýr.] Börkur (á Íslandi helst birkibörkur) er meðal þeirra lífrænu leifa sem oft hafa varðveist í gömlum mannvistarlögum.
[enska] bark