felt
[skilgr.] Vettvangur fornleifarannsóknar.
[skýr.] Fornleifafræðingar segjast oft vera „í felti“ þegar þeir eru á vettvangi rannsóknar, hvort sem um er að ræða fornleifauppgröft eða –skráningu.
[enska] field
ferja kv.
[skilgr.] Ferja er annað hvort bátur, kláfur eða prammi sem notaður var til að ferja fólk og stundum skepnur yfir vatnsföll á sérstökum stað, ferjustað.
[skýr.] Talað er ýmist um bátferju, kláfferju eða dragferju. Hugtakið ferja merkir stundum ferjustað. Ferjudráttur var lögbundinn á Íslandi í margar aldir.
[enska] ferry
ferjustaður kk.
[skilgr.] Staður þar sem var ferja yfir vatnsfall, ýmist kláfferja eða bátferja.
[enska] ferry place
fiskasleggja kv.
[sh.] barða
[skilgr.] Sleggja, notuð til að berja hertan fisk til að hann verði meyr.
[skýr.] Oftast voru fiskasleggjur hnöttóttir steinar með gati, náttúrulegu eða klöppuðu, sem skafti var stungið í. Járnsleggjur hafa einnig þekkst en steinbarinn fiskur þótti betri. Yfirleitt var barið á sérstökum fiskasteinum .
[enska] fish hammer
fiskasteinn kk.
[skilgr.] Stór, oft jarðfastur steinn með flatt yfirborð sem notaður hefur verið til að berja harðfisk á.
[skýr.] Yfirborð slíkra steina er oft slitið eftir mikla notkun.
[enska] fish stone
fiskreitur kk.
[skilgr.] Afmarkaður staður, stundum sléttaður eða hellulagður, þar sem saltfiskur var breiddur út til þurrkunar.
[enska] paved fish drying area
fjarkönnun kv.
[skilgr.] Samheiti yfir aðferðir sem notaðar eru til að varpa ljósi á fornleifar sem ekki eru augljósar á yfirborði.
[skýr.] Undir þetta fellur m.a. könnun úr lofti eða loftmyndataka og athuganir með jarðsjá.
[enska] remote sensing
fjárborg kv.
[skilgr.] Fremur stórt, hringlaga byrgi ætlað til skjóls fyrir fé, einkum útigangsfé. [skýr.] Af heimildum að dæma hafa verið til tvenns konar fjárborgir: Annarsvegar borghlaðnar upp í topp og hinsvegar opnar að ofanverðu.
[enska] round sheep shelter
fjárbyrgi hk.
[skilgr.] Hellir eða mannvirki, annað en fjárhús eða beitarhús, sem haft var til að byrgja fé inni í, t.d. fjárborgir.
[enska] sheep fold
fjárhús hk.
[skilgr.] Samheiti yfir hús sem notuð voru til að hýsa sauðfé, annað en hrúta: Ærhús, lambhús, sauðahús og beitarhús.
[enska] sheep house
fjárskýli hk.
[skilgr.] Hvers kyns skýli fyrir fé, annað en fjárhús.
[skýr.] Fjárskýli getur t.d. verið fjárhellir eða fjárborg.
[enska] sheep shelter
fjós hk.
[skilgr.] Hús sem nautgripir, aðallega mjólkurkýr, eru hýstir í.
[skýr.] Í fjósum frá miðöldum sem grafin hafa verið upp á Íslandi er oftast steinlagður flór eftir miðju hússins en beggja megin við hann básar, stundum aðskildir með báshellum.
[enska] byre
flatarteikning kv.
[skilgr.] Flatarteikning er yfirborðsuppdráttur í kvarða af uppgraftarsvæði eða skurði og þeim mannvirkjum eða einingum sem þar eru, séð ofan frá.
[skýr.] Flatarteikningar geta verið af ýmsu tagi. Þegar grafið er með einingaaðferðinni (single context planning) er oft gerð flatarteikning fyrir hverja einustu einingu. Flatarteikning getur líka sýnt heildamynd af uppgraftarsvæði og öllum þeim eindum og lögum sem þar sjást á yfirborði þegar teikningin er gerð.
[enska] plan
flekkótt lo.
[sh.] dröfnótt, dílótt
[skilgr.] Flekkóttur er sá jarðvegur sem er blandaður þannig að flekkir eru í honum. [skýr.] Flekkir eru minni en linsur í linsóttum jarðvegi.
[enska] mottled
flokkur kk.
[skilgr.] Flokkur er samansafn af einingum (context) sem fornleifafræðingur túlkar sem hluta af sömu heild, yfirleitt mannvirki eða sá hluti þess sem tilheyrir sama tímaskeiði (phase).
[skýr.] Flokkar veita fornleifafræðingum yfirsýn yfir einingar, sem oft skipta hundruðum í einum uppgrefti, og auðvelda þar með úrvinnslu gagna og túlkun.
[enska] group
flæðitafla kv.
[sh.] Harris tafla
[skilgr.] Flæðitafla er myndræn framsetning á innbyrðis tengslum eininga (e. context) í fornleifauppgrefti.
[skýr.] Í flæðitöflu fær hvert eininganúmer sinn reit og eru tengsl eininga sýnd með línum á milli reita. Á ensku nefnist slík tafla „Harris Matrix“, nefnd eftir Dr. Edward C. Harris sem fyrstur notaði hana árið 1973.
[enska] Harris matrix
flöguberg hk.
[sh.] skífer
[skilgr.] Ummyndað berg, blágrátt og fínkornótt, oftast með glitrandi ögnum í.
[skýr.] Flöguberg klofnar auðveldlega í þunnar hellur eða flísar. Það var flutt til Íslands allt frá upphafi byggðar, líklega frá Noregi, og aðallega notað í brýni. Einnig hafa fundist bökunarhellur og kvarnarsteinar úr flögubergi.
[enska] schist
fokmold kv.
sjá áfok
fornfræðingur kk.
[skilgr.] Maður sem leggur stund á fornfræði.
[skýr.] Helstu íslensku fornfræðingarnir voru Sigurður Guðmundsson málari, Sigurður Vigfúson og Brynjúlfur Jónsson frá Minna-Núpi.
[enska] antiquiarian
fornmeinafræði kv.
[skilgr.] Undirgrein beinafræði þar sem fengist er við meinafræðilegar breytingar á beinum til að varpa ljósi á heilsufarslegt ástand hins látna..
[enska] palaeopathology
fornleif kv.
[skilgr.] Fornleifar teljast hvers kyns leifar fornra mannvirkja og annarra staðbundinna minja sem menn hafa gert eða mannaverk eru á, 100 ára eða eldri.
[enska] archaeology
fornleifafræði kv.
[skilgr.] Fornleifafræði er fræðigrein sem fæst við að rannsaka (forn) samfélög með skipulegri söfnun, skráningu, greiningu og túlkun á fornleifum og -gripum.
[enska] archaeology
fornleifafræðingur kk.
[skilgr.] Maður sem fæst við að rannsaka fortíðina með aðferðum fornleifafræðinnar og hefur að markmiði að öðlast skilning á horfnum samfélögum.
[enska] archaeologist
fornleifarannsókn kv.
[skilgr.] Rannsókn á fornleifum með aðferðum fornleifafræðinnar.
[skýr.] Hugtakið er oftast notað um vettvangsrannsóknir, t.d. um fornleifauppgrefti og rannsóknir sem byggja á yfirborðsathugunum en síður um t.d. gripa- og beinarannsóknir.
[enska] archaeological research
fornleifaskráning kv.
[skilgr.] Skipuleg skráning og kortlagning fornleifa á fyrirfram skilgreindu svæði.
[skýr.] Fornleifaskráning skiptist í þrjú stig: Svæðisskráningu, aðalskráningu og deiliskráningu. Fornleifaskráning er grundvallarþáttur í landsháttafornleifafræði.
[enska] archaeological survey
fornleifauppgröftur kk.
[skilgr.] Kerfisbundinn uppgröftur og skráning á fornleifum með aðferðum fornleifafræði.
[enska] archaeological excavation
fornplöntufræði kv.
[skilgr.] Undirgrein fornleifafræði sem felur í sér rannsóknir á fornum plöntuleifum.
[skýr.] Með því að rannsaka fornar plöntuleifar má gera sér í hugarlund hvernig gróðurfari, ræktun og plöntunytjum hafi verið háttað á ákveðnum stöðum á ákveðnum tímaskeiðum. Einnig getur fornplöntufræði varpað ljósi á verkmenningu t.d. notkun plógs eða arðs.
[enska] palaeoethnobotany, archaeobotany
fornvistfræði kv.
[skilgr.] Undirgrein fornleifafræði þar sem fengist er við rannsóknir á sambýli manns og náttúru til forna og þeim áhrifum sem maðurinn hefur haft á umhverfi sitt og öfugt.
[enska] palaeoecology
forsaga kv.
[skilgr.] Forsaga er tíminn fyrir tilkomu ritaðra heimilda á hverjum stað.
[enska] prehistory
forsögulegt lag hk.
[skilgr.] Jarðlag sem er frá því fyrir tíma ritaðra heimilda.
[skýr.] Hugtakið er því breytilegt eftir löndum og jafnvel svæðum. Á Íslandi er sjaldan talað um forsöguleg mannvistarlög þrátt fyrir að ritheimildir nái ekki aftur til landnáms. Hins vegar er oft talað um forsöguleg gjóskulög, þ.e. þau gjóskulög sem féllu fyrir árið 870.
[enska] prehistoric layer
forvarsla kv.
[skilgr.] Fræðigrein sem miðar að því að gera við og forverja forngripi, þ.e. verja þá gegn skemmdum.
[skýr.] Þegar gripir eru grafnir úr jörðu breytist umhverfi þeirra svo mjög að þeir eiga á hættu að skemmast á skömmum tíma ef ekki er gripið til aðgerða.
[enska] conservation
forvörður kk.
[skilgr.] Maður sem starfar við forvörslu.
[enska] conservator
framburður kk.
[skilgr.] Aur eða annar jarðvegur sem ár og önnur vatnsföll bera með sér.
[skýr.] Framburður telst til náttúrulegra laga í fornleifauppgrefti líkt og áfok.
[enska] alluvium
frostverkun kv.
[skýr.] Þegar vatn frýs, þar með talinn raki í jarðvegi, þenst það út og veldur frostverkun, oft frostlyftingu. Frostverkun er einn þeirra umhverfisþátta sem getur haft áhrif á jarðlög og þar með fornleifar.
[enska] frost action
fundarnúmer hk.
[skilgr.] Sérhver fundur, gripur eða jafnvel gripaflokkur sem grafinn er upp í uppgrefti fær sérstakt fundarnúmer.
[skýr.] Fundarnúmerið er skráð niður og með því stutt lýsing á gripnum eða gripaflokknum og grein gerð fyrir fundarstað.
[enska] finds number
fundarstaður kk.
[skilgr.] Staður í fornleifauppgrefti eða annarsstaðar þar sem tiltekinn gripur eða fundur fannst.
[skýr.] Oft eru fundarstaðir í uppgrefti hnitsettir nákvæmlega með alstöð eða í hnitakerfi.
[enska] find spot, find location
fundur kk.
[skilgr.] Hver sá hlutur sem finnst í fornleifauppgrefti eða annarsstaðar (lausafundur).
[skýr.] Hugtakið nær bæði yfir gripi og aðrar leifar sem engin mannaverk eru á, t.d. bein.
[enska] find
fylling kv.
[skilgr.] Jarðvegur sem fyllt hefur manngerðar gryfjur og holur af ýmsum toga, t.d. skyrsái og stoðarholur.
[skýr.] Sumsstaðar hefur fylling myndast í tímans rás af t.d. hruni, foklögum og gjósku en annarsstaðar hafa gryfjur verið fylltar vísvitandi, oft með úrgangi og ösku.
[enska] fill