gangabær kk.
[skilgr.] Bær sem samanstendur af mörgum sambyggðum herbergjum eða húsum og einkennist af göngum frá bæjardyrum, stuttum eða löngum, sem tengja saman hinar ýmsu einingar í honum.
[enska] passage farm
garðahöfuð hk.
[skilgr.] Ytri endi á garða í fjárhúsi.
[enska] trough end
garði kk.
[skilgr.] Hlaðinn bálkur eftir endilöngu gólfi í fjárhúsi, garðahúsi.
[skýr.] Fé var haft í króm beggja vegna við garðann. Ofan á garðanum voru garðastokkar og garðabönd úr tré. Þar var hey handa fénu látið. Talað var um „að gefa á garða“.
[enska] central trough
garðlag hk.
[sh.] garður
[skilgr.] Hverskyns garðhleðsla úr torfi eða grjóti sem ekki er veggur í húsi eða tóft. [skýr.] Garðlög hafa verið hlaðin í ýmsum tilgangi en þó oftast til að hafa stjórn á skepnum eða til að marka eignarhald. Sjá einnig túngarður, vörslugarður, varnargarður, herslugarður, landamerkjagarður, göngugarður.
[enska] wall
garður kk.
sjá garðlag
geitakofi kk.
[skilgr.] Kofi sem geitur voru hýstar í.
[skýr.] Geitakofar eru algengastir á Norðausturlandi og virðast í flestum tilfellum hafa verið utan túns.
[enska] goat shed
geislakol hk.
[skilgr.]Geislakol (C14) er geislavirk kolefnissamsæta. Með greiningu á geislakoli er hægt að ákvarða raunaldur lífræns efnis.
[skýr.] Allar lífverur taka í sig C14 úr umhverfinu. Þegar lífvera deyr hættir upptaka efnisins en það sem eftir situr í vefjum minnkar jafnt og þétt. Helmingunartími geislakols er 5730 ár. Með því að mæla magn geislakols í lífrænu efni er hægt að reikna út hvenær lífvera dó. Aldursgreiningu með geislakoli er hægt að gera á t.d. beinum, viðarbútum, kolum, fræjum og skjeljum sjávardýra. Aðferðin var þróuð af Williard Libby og kom fyrst fram 1949.
[enska] radio carbon
gerði hk.
[skilgr.] Umgirt svæði, afmarkað með hlöðnu garðlagi.
[skýr.] Gerði er samheiti en til gerða flokkast t.d. margir kálgarðar og einföld réttarhólf.
[enska] enclosure
gjall hk.
[sh.] sindur, sori
[skilgr.] Gjall er samheiti yfir úrgang sem myndast við járngerð með rauðablæstri. Það finnst í storknuðum slettum þar sem járnvinnsla eða -smíðar hafa farið fram og er eftir því nefnt ýmist blástursgjall eða smíðagjall.
[skýr.] Gjall er gjarnan blöðrótt og frauðkennt að sjá en hart og oftast þungt í sér. Það inniheldur ýmis steinefni sem hafa lægra bræðslumark en járn.
[enska] slag
gjóska kv.
[skilgr.] Samheiti á þeim föstu efnum sem berast loftleiðina frá eldstöð í eldgosi. [skýr.] Orðið er nýyrði, smíðað af Vilmundi Jónssyni. Gjóska er mikilvægt tæki til aldursgreiningar í fornleifafræði. Talað er um gjósku eða gjóskulag. Einstök gjóskulög má tímasetja með hliðsjón af heimildum og jafnvel með geislakoli, ef lífrænar leifar, t.d. trjástofnar finnast í gjósku. Ef þekkt gjóskulag liggur óhreyft undir mannvirki er það örugglega reist eftir að lagið féll. Með gjóskulagagreiningu fæst því afstæður aldur mannvirkja, andstætt t.d. aldursgreiningu með geislakoli.
[enska] tephra
gjóskutímatal hk.
[skilgr.] Tímatal sem byggt er á aldursgreiningu gjóskulaga. Sjá einnig gjóska, gjóskulagafræði.
[enska] tephra chronology
glerhallur kk.
[sh.] draugasteinn
[skilgr.] Hálfgegnsætt afbrigði af kvarsi, fínkristallað, algeng holufylling á Íslandi. [skýr.] Glerhallur var skrautsteinn og t.d. notaður í perlur. Oft er hann rauðleitur vegna aðkomuefna. Sumir segja að heitið draugasteinn sé tilkomið þar sem neisti af steinunum sé tveimur slíkum slegið saman. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir hins vegar frá þeirri trú að sá sem beri á sér draugastein þurfi ekki að óttast mein af draugum.
[enska] calcedon
glitflöguberg hk.
Sjá flöguberg
goðastúka kv. (fornfræði)
[skilgr.] Goðastúka var talið afhýsi hofa, sá hluti þar sem goðin voru geymd.
[skýr.] Í lýsingum fornfræðinga á meintum hoftóftum á 19. öld og í upphafi þeirrar 20. er algengt að talað sé um goðastúku annars vegar og framhof eða aðalhof hins vegar.
gólf hk.
sjá gólflag
gólflag hk.
[skilgr.] Gólflag eða gólf er lag sem myndast af umgangi inni í skepnuhúsum eða mannabústöðum.
[skýr.] Í mannabústöðum eru gólflög oft öskublandin, fitukennd og dökkleit, troðin og því þétt í sér. Stundum er talað um gólfskán.
[enska] floor , floor layer
gólfskán kv.
sjá gólflag
grafreitur kk.
[skilgr.] Afmarkaður staður eða reitur þar sem fólk hefur verið greftrað.
[skýr.] Yfirleitt er talað um grafreit ef hvorki er átt við kirkjugarð eða kumlateig. Heimagrafreitir eru á allmörgum bæjum á Íslandi, flestir frá lokum nítjándu aldar eða upphafi þeirrar tuttugustu.
[enska] cemetery
grafskeið kv.
sjá múrskeið
gryfja kv.
[skilgr.] Hvers kyns niðurgröftur sem þó er stærri en hola.
[skýr.] Til gryfja teljast t.d. sáför og kolagrafir. Í gryfjum er oft fylling.
[enska] pit
gröf kv.
[skilgr.] Niðurgröftur eða gryfja, hinsta hvíla manns eða jafnvel skepnu.
[skýr.] Kristnar grafir snúa frá vestri til austurs.
[enska] grave
gæsarétt kv.
[skilgr.] Lítil rétt sem gæsir í sárum voru reknar í til slátrunar.
[enska] goose trap